Download gratis e-book 'Hoe je faalangst binnen 10 seconden bespreekbaar maakt'
Maak faalangst bespreekbaarToegang

Page content

article content

Stress bij kinderen

Iedereen ervaart stress. En dat is maar goed ook! Stress kan je leven redden, ervoor zorgen dat je een toets goed maakt of je nog iets harder laten lopen, zodat je de atletiekwedstrijd wint. Maar… stress die te lang aanhoudt en te hevig is, is zeer ongezond voor lichaam en geest. 

Ook bij kinderen! En wist je dat (leer)problemen altijd samengaan met stress?

Ik ontdekte dit tijdens mijn werk als bijlesjuf en kindercoach. Wat ik deed om deze kinderen te helpen, lees je in dit artikel. Eerst wil ik je alles over stress vertellen, omdat ik vind dat er te weinig bekend is over de gevolgen van langdurige stress.

De inhoud van dit artikel:

Wat is stress

stress draaglast groter dan draagkrachtDe Van Dale omschrijft stress als volgt: aanhoudende geestelijke druk; spanning. 

Je voelt je gestresst als je meer moet ‘dragen’ dan je aankunt. De draaglast is groter dan de draagkracht. Als een brug meer gewicht moet dragen dan hij aankan, stort hij in. Als een mens grotere lasten moet dragen dan hij aankan ‘stort’ hij ook in. Er ontstaan lichamelijke klachten die kunnen resulteren in ziekten. Zoals bijvoorbeeld een burn-out.

Stressoren

Wanneer we stress ervaren gebeurt er van alles in ons lichaam. Ons lichaam reageert volgens een bepaald patroon op stress. Dit wordt de stressreactie genoemd. De stressreactie is een aangeboren reactie die wordt opgeroepen door allerlei stressoren. Bijvoorbeeld door:

• Angst,
• Schrik,
• Hard geluid,
• Een wond,
• Ongewone temperaturen,
• Onbekende situaties.

Vecht- of vluchtmechanisme

Als je schrikt, of te maken hebt met één van de andere stressoren, activeert het autonome zenuwstelsel het vecht- of vluchtmechanisme. Dit oeroude mechanisme dat we hebben geërfd van onze oervoorouders zorgt ervoor dat we in gevaarlijke en (levens)bedreigende situaties zeer snel kunnen handelen en in leven blijven. Denk bijvoorbeeld aan die keer dat je nog net opzij kon springen voor de auto die door rood reed of aan het moment dat je nog net op tijd een vallende dakpan kon ontwijken.

Bevriezen

Soms schrik je zo van iets dat je niet meer in staat bent te vechten of te vluchten. Je ‘bevriest’ dan en doet helemaal niets meer. Toch kan dit je in bepaalde situaties helpen. Bijvoorbeeld: als je op safari bent en je ziet plots een roofdier, kun je zo erg schrikken dat je bevriest van angst. Doordat je niet in staat bent iets te doen, kan het zijn dat het dier je over het hoofd ziet.

Illustratie: Geert Bal. Uit het boek: 'Ontspannen is leuk!'

Illustratie: Geert Bal. Uit het boek: ‘Ontspannen is leuk!’

Stresshormonen

In stresssituaties komen er in onze hersenen en in ons lichaam stresshormonen vrij die ervoor zorgen dat

  • ons hart sneller en krachtiger gaat pompen
  • onze spieren zich spannen
  • onze zintuigen verscherpen
  • onze stofwisseling verandert

Er stroomt extra bloed naar de organen die we het hardst nodig hebben. Ons lichaam maakt zich klaar om te vechten, te vluchten of te bevriezen. En dit gebeurt in slechts een paar seconden.

Levensbedreigend of niet, het maakt niet uit

En ook al bevinden we ons niet in een stressvolle situatie die levensbedreigend is, toch zal ons lichaam hierop reageren alsof dat wel zo is en het vecht- of vluchtmechanisme in gang zetten. Als je in de file staat en je gefrustreerd bent, omdat je een belangrijke afspraak mist, is dit niet levensbedreigend. Als je wordt bedreigd door iemand die een pistool op je richt, is dit wel levensbedreigend. Toch ziet je lichaam geen verschil en zal het voor de zekerheid in beide situaties hetzelfde reageren.

stress bij verliefdheidElke vorm van stress heeft hetzelfde effect op het lichaam. Dit betekent dat je ook van leuke en spannende dingen gestresst kunt raken. Denk maar eens terug aan de tijd dat je verliefd was (of misschien zit je er nu middenin 🙂 ). Heerlijk en fantastisch, maar de kans dat je geen hap door je keel kreeg, slecht sliep en de bibbers kreeg als hij of zij belde is zeer aanwezig.. 😉

Het autonome zenuwstelsel

Stress heeft invloed op het autonome zenuwstelsel. Dit deel van het zenuwstelsel regelt de inwendige functies van het lichaam zoals bijvoorbeeld:

  • de ademhaling
  • de spijsvertering
  • het vernauwen en verwijden van de bloedvaten
  • de hartslag
  • de samentrekking van de blaas

Sympatisch en parasympatisch zenuwstelsel

ontspannen stressHet autonome zenuwstelsel bestaat uit het sympatisch zenuwstelsel en het parasympatisch zenuwstelsel. Het sympatisch zenuwstelsel is vooral actief als je een actie uitvoert en energie verbruikt. Het parasympatisch zenuwstelsel is vooral actief als je rust. Dit deel van het zenuwstelsel zorgt voor energieherstel.

De stressreactie

Een stresssituatie veroorzaakt twee reacties in het lichaam:

  1. een shockreactie
  2. een aanpassing op langere termijn

Beide reacties worden ingeschakeld door de hypothalamus.

Shockreactie

Als je je in een stresssituatie bevindt, activeert de hypothalamus (een onderdeel van de hersenen) het sympatisch zenuwstelsel. De activering begint doordat de hypothalamus en een kern in de hersenstam noradrenaline beginnen af te scheiden. Het bijniermerg zal hierdoor extra noradrenaline en adrenaline loslaten in de bloedbaan.(De bijnieren liggen vlak boven de nieren. Het bijniermerg is het binnenste deel van de bijnieren.)

Hierdoor komt de ‘vecht- of vluchtreactie’ op gang:

  • meer glucose (= meer energie)
  • grotere alertheid
  • versnelde hartslag (= meer bloed)
  • versnelde ademhaling (= meer zuurstof)
  • de spijsvertering komt op een laag pitje (de energie kan naar delen van je lichaam die je harder nodig hebt)
  • het lichaam krijgt in zeer korte tijd heel veel energie om de noodtoestand aan te kunnen

Tegenreactie

Tegelijkertijd wordt er een ‘tegenreactie’ in gang gezet voor op langere termijn. Het grote energieverbruik bij een actief sympatisch zenuwstelsel kan maar een paar uur worden vastgehouden. De tegenreactie zorgt ervoor dat je langer bestand bent tegen de stress dan die paar uur.
Deze tegenreactie begint ook in de hypothalamus. De hypothalamus zorgt ervoor dat de hypofyse (vlak onder de hypothalamus) het hormoon ACTH in de bloedbaan loslaat.

ACTH zorgt ervoor dat de bijnierschors (het buitenste deel van de bijnier) meer corticosteroïden (waaronder cortisol) gaat afscheiden.
De corticosteroïden zorgen ervoor dat er energie beschikbaar blijft. Vetzuren en eiwitten worden in glucose omgezet en de lever geeft opgeslagen glucose vrij. De corticosteroïden zorgen er ook voor dat we niet teveel water en zout verliezen. Deze tegenreactie zorgt ervoor dat het lichaam op langere termijn in balans blijft.

(Ik verbaas me er iedere keer weer over hoe ongelooflijk mooi ons lichaam werkt..)

Stressreactie in het kort

1) Er is een stressfactor
2) De hypothalamus activeert het sympatisch zenuwstelsel
3) Het bijniermerg scheidt adrenaline en noradrenaline af waardoor de vecht- of vluchtreactie op gang komt:

  • Meer glucose
  • Grotere alertheid
  • Versnelde hartslag
  • Versnelde ademhaling
  • De spijsvertering komt op een laag pitje

De vecht- of vluchtreactie zorgt ervoor dat het lichaam heel veel energie krijgt om de noodtoestand aan te kunnen.

Tegelijkertijd wordt er een tegenreactie in gang gezet:

1) Er is een stressfactor
2) De hypothalamus zorgt ervoor dat de hypofyse ACTH in de bloedbaan loslaat
3) Hierdoor scheidt de bijnierschors meer corticosteroïden af
4) De corticosteroïden zorgen ervoor dat er energie beschikbaar blijft:

  • de lever zorgt dat opgeslagen glucose vrijkomt
  • er wordt voorkomen dat we teveel water en zout verliezen

Het lichaam blijft op langere termijn in balans.

Het algemene aanpassingssyndroom

Als mensen en dieren te lang aan stressfactoren worden blootgesteld, kan dit grote gevolgen hebben. Als een stresssituatie te lang blijft aanhouden, reageert ons lichaam hierop met het algemene aanpassingssyndroom. Het algemene aanpassingssyndroom bestaat uit drie stadia.

1. De alarmreactie

stressreactie (2)Als we in een stresssituatie komen, wordt het sympatische zenuwstelsel geactiveerd om de noodsituatie aan te kunnen. Het lichaam maakt zich klaar om te vechten, vluchten of bevriezen. Tegelijk komt de tegenreactie op gang om het lichaam op langere termijn in balans te houden.

2. De weerstandfase

Na een periode van stress volgt normaal gesproken een periode van rust en herstel. Het lichaam komt weer in evenwicht. Denk hierbij bijvoorbeeld aan een automobilist die door rood rijdt, terwijl je net begint over te steken. Je schrikt van de auto, het sympathisch zenuwstelsel wordt geactiveerd zodat je juist handelt. Als de auto voorbij is en de situatie weer normaal is, komt je lichaam tot rust en herstel je weer.

Als stress aanhoudt, door bijvoorbeeld de aanhoudende drukte op je werk of de spanningen in je relatie, blijft het sympathisch zenuwstelsel actief en is er geen tijd voor rust en herstel. Het lichaam is constant in een staat van paraatheid. Klaar om tot actie te komen.

Kinderen die last hebben van faalangst, (leer)problemen hebben of gepest worden, ervaren hetzelfde als volwassen met een te hoge werkdruk of relatieproblemen: ze zijn continue gestresst.

Om toch een soort balans in het lichaam te krijgen komen er, door de tegenreactie, meer corticosteroïden in het bloed. Deze zorgen ervoor dat vetten en eiwitten omgezet worden in suikers en herstellen de evenwichtsverstoringen die door het sympathische zenuwstelsel veroorzaakt worden.

Het lijkt erop dat het lichaam weer normaal functioneert. Maar dit is niet zo!

Het herstel van beschadigd weefsel gaat langzamer en de aanmaak van afweerstoffen vermindert. Hierdoor wordt het lichaam kwetsbaarder voor ziektes. Als er zich opnieuw een stresssituatie voordoet, kan dit zware gevolgen hebben.

3. De uitputtingsfase

Uiteindelijk lukt het de tegenreactie niet meer om de lichaamsprocessen in balans te houden. De symptomen van de alarmreactie komen terug. Het lichaam zet de laatste overlevingsreactie in. Er is nu een sterk verlaagd activiteitsniveau. De situatie kan zo achteruitgaan dat de dood erop volgt.

Oorzaken van stress

stress bij kinderenDe oorzaken van stress zijn zeer divers. De één wordt gestresst van een middagje shoppen, terwijl dit voor de ander pure ontspanning is. Voor de één is het geven van een presentatie voor een groep van honderd mensen heerlijk en voor de ander is dit een nachtmerrie. Toch zijn er dingen waar de meeste mensen gestresst van raken. Bijvoorbeeld: de dood van een dierbaar persoon, een echtscheiding, trouwen, het krijgen van een kindje.

Ook voor kinderen zijn er allerlei oorzaken aan te wijzen. Mijn ervaring is dat alle kinderen met (leer)problemen en/of faalangst en onzekere kinderen stress ervaren. 

Hooggevoelige kinderen zijn door hun gevoeligheid zeer vatbaar voor stress. Dit is echt iets om rekening mee te houden.

Stress bij leerproblemen (praktijkvoorbeeld)

Fanny is een vrolijk, lief en gevoelig meisje van 10 jaar met helderblauwe ogen en lichtblond, krullend haar. Een echte spring-in-’t-veld. Ze heeft moeite met rekenen. Het lukt haar maar niet om de tafels geautomatiseerd te krijgen en bij iedere ‘verhaaltjessom’ haakt ze af.

stress bij leerproblemen

In een gesprek met Fanny wordt duidelijk dat rekenen niet het enige probleem is.

Ik: “Wat gebeurt er als je gaat rekenen?”
Fanny: “Dan word ik heel zenuwachtig.”
Ik: “Waar voel je dat in je lichaam?”
Fanny: “Ik krijg zo’n kriebel in mijn buik, mijn handen gaan zomaar zweten. Van die kleffe handjes krijg ik dan. En mijn hart gaat bonken.”
Ik: “En wat denk je dan?”
Fanny: “Ik kan het niet. Ik snap het niet. Iedereen snapt het. Ik ben dom…”

Stresssituatie

Je ziet dat er heel wat gebeurt als Fanny moet gaan rekenen. Inmiddels is de rekenles voor haar een echte stresssituatie geworden: iedere keer als ze moet rekenen wordt het vecht- of vluchtmechanisme in gang gezet. Dit is duidelijk te zien aan haar lichamelijke reactie. Bovendien zorgt deze reactie er ook nog eens voor dat nadenken heel moeilijk is. Ons lichaam zorgt er in een stresssituatie namelijk voor dat we niet nadenken, maar snel handelen. Heel handig als je in gevaar bent, maar heel vervelend als je een moeilijke opdracht moet maken.

Faalangst

Daar komt bij dat Fanny heel onzeker is geworden en bang is om te falen. De cirkel is rond en bij iedere rekenles raakt ze gespannen, voelt ze zich onzeker en bang en is ze ervan overtuigd dat het haar wéér niet gaat lukken.

Belangrijk is dat Fanny haar zelfvertrouwen terugkrijgt. We gaan aan de slag met rekenen en onderzoeken wat ze wèl weet en waar het fout gaat. Ik laat haar ervaren dat ze al heel veel kan en weet. Ze krijgt weer succeservaringen. En we oefenen de moeilijke dingen.

Ontspannen en emoties

Daarnaast leer ik haar ontspannen en elimineren we de negatieve emoties die ontstaan zijn. Langzaam komt Fanny’s zelfvertrouwen terug. Het lukt haar om ontspannen te blijven tijdens een rekenles. Vervelende gevoelens en gedachten blijven weg. De sommen lukken en… ze vindt rekenen zelfs leuk worden!

Achter een leerprobleem zit vaak veel meer. Probeer erachter te komen wat een kind voelt en denkt, zodat negatieve emoties en gedachten ook aangepakt kunnen worden. En er gewerkt kan worden aan het probleem in zijn geheel.

Ontspannen is leuk!

Boek 'Ontspannen is leuk!' (197x292)Mijn ervaring is dat ontspannen een cruciale rol speelt bij het aanpakken van allerlei problemen. De ontspanningsoefeningen die ik met de kinderen in mijn praktijk deed staan in het boek Ontspannen is leuk!.

Er is een kleine maar… Het boek is op dit moment niet verkrijgbaar, omdat ik heb besloten ook dit boek in eigen beheer te gaan uitgeven. De huidige versie wordt niet meer gedrukt en het zal even duren voor de herziene versie er is.  

E-book Oefenen zonder stress

Toch heb ik iets moois voor je! Drs. Maaike Koolhoven – De Boer (initiatiefneemster van Wijzer over de Basisschool) en ik schreven het e-book ‘Oefenen zonder stress’. Er staan 20 tips in voor meer ontspanning én betere schoolresultaten. Klik hier voor alle informatie over dit e-book (je wordt doorgestuurd naar de website van Wijzer oer de Basisschool).  

Ik hoop dat ik je door dit artikel aan het denken heb gezet over de stress die jouw kind of een kind waarmee je werkt, mogelijk ervaart. Het is echt van het allergrootste belang dat je hier als ouder, leerkracht of kindercoach iets aan doet. Voor het welzijn van je kind en voor het welzijn van jou als ouder. Want als je kind allerlei klachten krijgt en misschien zelfs een burn-out, is dit voor je kind heel naar en levert dit voor jou als ouder natuurlijk heel veel zorgen en… spanning op..

Helend gedicht over stress

Lees om te beginnen onderstaand gedicht maar eens voor. Het is een mooi middel om het onderwerp stress bij kinderen te introduceren en het maakt kinderen bewust van de stress die ze mogelijk zelf ervaren. En je bewust worden van een probleem is de eerste stap naar de oplossing..

Nu lekker even niets!

Een kriebel in mijn buik
Mijn hart bonkt in mijn keel
Zweterige handen
In mijn lijf gebeurt zoveel

O als ik het maar goed doe
Anders hoor ik er niet bij
Ik wil zo graag, ik weet niet hoe
Ze kijken allemaal naar mij

Overal geluiden
Nooit is het eens stil
Ik kan niet eens meer dromen
Over wat ik nou graag wil….

Het hele gedicht staat in het boek ‘Ontspannen is leuk’!’ en is opgenomen in de Helende gedichten Methode voor professionals.

Ik hoor heel graag in een reactie hieronder of je iets hebt aan dit artikel!

Bron: Roediger, H. L., III, Deutch Capaldi, E., Paris, S., Polivy, J., Peter Herman, C., Brysbaert, M., 2004, Psychologie, een inleiding, Academia Press, Gent.

Carola
Carola de Koning schrijft helende gedichten en boeken voor kinderen. Op deze manier combineert ze haar missie (kinderen helpen weer in zichzelf te gaan geloven), haar passie voor schrijven en de kennis, ervaringen en inzichten die ze heeft opgedaan als groepleerkracht, bijlesjuf, kindercoach. Daarnaast schrijft ze artikelen en verzorgt ze de social media voor Wijzer over de Basisschool.
Een berichtje vind ik hartstikke leuk!

Comment Section

4 reacties op “Stress bij kinderen


Door Marieke de Ruyter op 16 juni 2016

Mooi!



Door margreet balt op 17 juni 2016

Bedankt hoor, wat mooi!


Door Carola op 17 juni 2016

Dank voor je bericht Margreet! Graag gedaan!

Plaats een reactie


*